Dünya'da Petrol


      Bugün çesitli kaynaklardan, insanligin petrolle tanisikliginin ve çesitli amaçlarla kullaniminin binlerce yil öncesine kadar uzandigi bilinmektedir. Söz konusu kayitlardan, M.Ö. 3200 yillarinda Mezopotamya'da insaatçilikta harç katki maddesi, gemicilikte yalitim ve kalafatlama malzemesi olarak; yine tarihi kayitlardan M.Ö. 300 yillarinda, Misir'da mumyalama islerinde, asfaltin kullanildigi ögrenilmektedir.

      13 üncü yüzyilin sonlarinda yakin ve uzak doguya seyahat eden Marco Polo, Baku'de sivi asfalti tasvir etmis, uzak doguda petrolün ufak ölçüde de olsa ticari bir mal gibi muamele gördügünü, hatta bu petrolün hayvan derisinden yapilmis tulumlarda tasindigini zikretmistir.

      Öte yandan petrolün yanici özelliginden yararlanma yönündeki kullanimi da çok eskilere uzanmaktadir. Milattan önce Çin'de, Milattan sonra Roma, Iran ve Yunanistan vb. Ortadogu ve Avrupa ülkelerinde ham petrolden aydinlanma malzemesi olarak oldukça yaygin bir sekilde yararlanildigina iliskin kayitlar bulunmaktadir.

      Kolay yanma özelligi, bugün oldugu gibi eski çaglarda da, petrolün ayni zamanda bir silah olarak kullanimini mümkün kilmistir.

      Petrolün, Amerika kitasinin kesfinden önceki sakinleri tarafindan da bilindigi bugün yapilan arkeolojik arastirmalar neticesinde anlasilmaktadir. Kizilderililerin mabetlerinde yanan mesalelerin petrolle karisik olduguna muhakkak nazari ile bakilmaktadir.

      20 nci yüzyila damgasini vuran petrolün bir sanayi kolu olarak dogusu 19 uncu yüzyilin ortalarina rastlamaktadir. 1800 lü yillarin ortalarinda Kanadali Abraham Gesner'in dogal olarak yeryüzüne sizan petrolden gazyagi rafine edisi, petrol sanayiinin dogusunu simgelemektedir. Gerçekte gazyaginin üretilisi, aydinlanma alaninda tam bir devrim olmus ve gazyagina kisa sürede büyük talep dogmustur.

      Gazyaginin üretilmeye baslanmasi ile birlikte hizla gelisen ham petrol talebi, dogal olarak yeryüzüne çikan petrolün olusturdugu kaynaklarin disinda petrol üretilmesi ihtiyacini dogurmus ve böylelikle petrol sanayiinin yeni bir cephesi ortaya çikmistir.

      Dünyada ticari amaçli ilk petrol arama faaliyeti “Pennsylvania Rock Oil Company” isimli bir sirket tarafindan 1850 li yillarin sonlarina dogru ABD nin Pennsylvania eyaletinde gerçeklestirilmistir. O yillarda su pinarlarindan habbeler halinde ve tuz kuyularina sizinti halinde gelen “Kaya Yagi” olarak adlandirilan petrol, kumasa emdirilerek toplaniyor ve ilaç olarak kullaniliyordu. Ayni zamanda aydinlatmada kullanilabilecegi biliniyordu. O tarihlerde nebati yaglardan baska, kömürden elde edilen yaglar ve pahali tesis gerektiren havagazi aydinlanmada kullaniliyordu.

      Bol miktarda kaya yagi bulunmasi halinde aydinlatma piyasasinda bunu yayginlastirarak Amerika'yi aydinlatmayi ve kendilerini de zengin etmeyi tasarlayan George Bissel ve iki ortagi, zamanin en yetkili bilim adamlarindan Yale Üniversitesinde kimya profesörü Benjamin Silliman Jr. dan kaya yaginin analizini isterler. Amaçlari ünlü bir profesörün verecegi rapor ile kamuyu etkileyerek kurmayi düsündükleri sirkete yeterli parasal kaynak temin etmekti. Analizler damitma sonucu çok iyi aydinlatma niteligi olan gaz yaginin elde edilebilecegini gösteriyordu. Ortaklar bu raporu yayinlayarak büyük ilgi gördüler ve kurduklari “Pennsylvania Rock Oil Company” adli sirket için gerekli olan parasal kaynagi temin ettiler. Avukat George Bissel 1856 da New York'ta bir eczanenin vitrininde ilaç olarak satilan kaya yagi sisesinin üzerindeki etikette tuz sondaji kulelerini gördü. Tuz sondaji Çin'de 1500 seneden beri kullanilmakta ve 1000 m. derinlige kadar inilmekte idi. Metot 1830 da Avrupa'ya getirilerek uygulanmaya baslanmisti. 1857 de ortaklardan bankaci James Townsend, Edvin L. Drake ile tanisir ve bu kisi ile kaya yagi hakkinda konusurlar. Demir yollarinda kondüktör olarak çalismakta olan ve daha önce çok çesitli islerde çalisan Drake, tuz sondaji metodu ile petrol bulma isini becerebilecegi kanisina varir ve sirketin hisse senetlerinden bir miktar satin alir. Ortaklar Drake'e Pennsylvania'ya giderek petrollü su kaynagi olan bir araziyi seçerek ruhsatla kapatmak görevini veririler. Sirket sahipleri Titusville çevresindeki yetkililere yazdiklari tanitma mektuplarinda önemli kisi görünümü vermesi için Drake'i Albay Drake olarak tanitirlar ve bu çok yararli olur. Drake Pennsylvania'nin Titusville kasabasinda Petrol Deresi'nin (Oil Creek) üzerinde bulunan bir çiftlikte ruhsat alir. Bu arazideki su kaynaklarindan günde 6 galon petrol toplanabilmektedir. Sondajla bol petrol çikarabilecegine iyice inanan Drake, ortaklarina durumu anlattiktan sonra sondaj için bir buhar makinesi yapmaya baslar. Bu arada William A. Smith adinda bir demirci ile sondaji yapmak üzere anlasir. 1 Mayis 1858 tarihinde sondaja baslanir. Ancak sondaja baslandiktan kisa bir süre sonra sirketin parasal kaynaklari tükenir. Banker Townsend 1859 yilinin Agustos ayi sonlarinda Drake'e sondaji birakmasi talimatini gönderir. Drake bu mektubu henüz almamis ve Agustos'un 27 si Cumartesi günü ögleden sonra kuyu 69 feet'te (21 m.) delinirken sondaj bir çatlak bosluguna düser ve 15 cm. Daha kayar. Hafta sonu için sondaj durdurulur. Pazar günü kuyuyu kontrole gelen sondör William borudan asagiya baktiginda siyah bir sivi görür. Pazartesi günü Albay Drake kuyuya geldiginde çevrede ne kadar bos varil, kap varsa petrolle dolu oldugunu ve William ve yardimcilarinin bunlari dikkatle korudugunu görür. Kuyuya bir emme basma su pompasi monte eden Drake elle petrol çikarmaya baslar. Böylece dünyada ilk kez yer altindan petrol üretimi gerçeklestirilmis olmaktadir. Drake'in bu basarisi petrol sanayiinde gazyaginin üretiminden sonra ikinci devrimi olusturmaktadir.

      Petrolün sondaj yapmak suretiyle üretilebileceginin görülmesi, kisa sürede ABD de petrole hücum hareketini baslatmistir. Birçok is adami bu yeni is kolunda yatirim hareketine katilmis ve 3 yil gibi oldukça kisa bir sürede petrol üretimi 3 milyon ton seviyesine ulasmistir.

      1900 lü yillarin basina kadar ABD, petrol endüstrisinde rakipsiz kaldi ise de, bu dönemden itibaren dünyanin çesitli kesimlerinden yeni rakipler ortaya çikmaya basladi. Dönemin ABD disindaki en önemli üreticisi Bakü'den yaptigi üretim ile Çarlik Rusya'si olmustur.

      Bakü'de petrolün varligi çok eski dönemlerden beri bilinmekle birlikte bu bölgenin ilk üretimi 1877 den sonra basladi. Rusya'nin üretici olarak devreye girmesi ile ilk kez ABD ye ciddi bir rakip çikti.

      Azerbaycan'da yapilan bu üretim kisa sürede önemli bir gelisme gösterdi. 1890 larda Rusya'nin sahalari, ABD nin Pennsylvania sahalarindan daha verimli hale geldiler.1885 te Rusya, ABD nin üretiminin 2/3 seviyesine gelmistir.

      Orta Dogunun petrol bakimindan sahip oldugu zenginligin boyutu esas olarak Ikinci Dünya Savasindan sonra kesfedildi ve büyük çapli üretimler bu dönemden sonra gerçeklesti. Orta Dogu petrolleri uzunca bir süre dünyanin diger bölgelerindeki petrol alanlarinda oldugu gibi batili büyük petrol sirketlerinin hakimiyetinde kaldi.

      Batili petrol sirketlerinin Orta Dogu petrolleri üzerindeki hakimiyetine karsi ilk ve en önemli girisim 1960 yilinda OPEC (Organisation of Petroleum Exploration Countries) in kurulusu oldu. OPEC'in kurulusu öncesinde, Orta Dogunun petrol üreticisi ülkeleri, sirketlere karsi kendileri açisindan daha iyi sartlarin temini için tek tek mücadele ederken, OPEC'in kurulusu ile sirketlere karsi bir birlik olusturmus oldular.

 


Copyright ©2007, PİGM Bilgi İşlem. Tüm hakları saklıdır.